NOS Nieuws - Algemeen

De haven van Antwerpen krijgt een luchtafweersysteem. Dat heeft de Belgische premier De Wever aangekondigd op een bijeenkomst van het Antwerpse havenbedrijf, meldt de VRT. Het is niet bekend om hoeveel luchtafweersystemen het gaat.

Wel is duidelijk dat het gaat om NASAMS, Noors-Amerikaanse afweersystemen die gebruikt kunnen worden om bepaalde vliegtuigen, drones en raketten op middellange afstand uit de lucht te schieten.

De haven van Antwerpen is een belangrijke economische en strategische haven in Europa. De haven wordt bijvoorbeeld gebruikt voor de aanvoer van Amerikaans militair materieel voor Oekraïne.

Volgens het ministerie van Defensie wordt het luchtafweersysteem samen met de Nederlandse krijgsmacht besteld. Nederland werkt al langer met NASAMS. De NASAMS werden in juni vorig jaar ook ingezet tijdens de NAVO-top in Den Haag.

Het luchtafweersysteem heeft drie lanceerrichtingen met raketten, een radarsysteem en een aansturingscentrale.

Vijandige drones

België kondigde in november vorig jaar aan het luchtbewakingscentrum in Bevekom te gaan versterken. In de maanden daarvoor waren er meerdere drones gesignaleerd bij vliegvelden.

"We moeten geen vijandige drones toelaten op ons grondgebied en boven onze militaire bases. De opdracht en richtlijnen zijn duidelijk: als het kan, halen we ze neer", zei defensieminister Francken in november.

Toen werd ook al bekend dat België wilde investeren in NASAMS-systemen en dat de haven van Antwerpen in beeld was als mogelijke locatie hiervoor.

Haven van Rotterdam

De haven van Rotterdam is in gesprek met het ministerie van Defensie en politie over de beveiliging van de haven, zegt directeur Boudewijn Siemons van Havenbedrijf Rotterdam. "Afweer tegen drones is daar een onderdeel van."

Maar over wat er precies wordt gedaan op het gebied van luchtafweer wil hij geen uitspraken doen. Wel noemt hij dat Nederland mobiele luchtafweersystemen heeft. Daarnaast zijn er gesprekken om ruimte op de Maasvlakte beschikbaar te maken voor militaire doeleinden en oefeningen in de haven mogelijk te maken, zegt Siemons.

Waar ligt de rode lijn voor het inzetten van AI in het leger? De Amerikaanse minister van Defensie Hegseth en het AI-bedrijf Anthropic hebben er een hoogoplopend conflict over.

Anthropic wil niet dat met zijn AI-model massasurveillances of autonome wapensystemen gemaakt worden. Minister Hegseth wil juist geen beperkingen opgelegd krijgen. Net als OpenAI, de maker van ChatGPT, heeft Anthropic een eigen chatbot ontwikkeld. Het bedrijf is minder bekend bij het grote publiek, maar gooit hoge ogen in de techwereld.

De kwestie draait om een deal die Anthropic en het ministerie vorig jaar sloten, waar zo'n 200 miljoen dollar mee gemoeid was. Het bedrijf kondigde "een nieuw hoofdstuk" aan, zo klonk het in een persbericht.

Van dat optimisme is weinig over. Begin dit jaar werd de discussie over die "verantwoorde AI", zoals Anthropic het omschrijft, ontketend. Hegseth stuurde een memo waarin stond dat de AI-toepassingen voor alles gebruikt mogen worden, zolang het binnen de wet past.

AI over leven of dood

Het memo leidt tot wrevel bij Anthropic dat de volgens het bedrijf verantwoorde AI-afspraken in één pennenstreek ziet verdwijnen. Anthropic wil koste wat kost voorkomen dat het AI-model gebruikt wordt voor massasurveillance, het grootschalig in de gaten houden van Amerikanen. Ook wil het niet bijdragen aan een autonoom wapensysteem, een techniek waardoor AI beslist over leven of dood.

Anthropic heeft zich gepositioneerd als 'buitenbeentje' binnen de AI-sector. Anthropic-topman Dario Amodei was een van de ontwerpers achter OpenAI, maar vertrok omdat hij het niet eens was met de koers van het bedrijf. Met zijn zus richtte hij daarom in 2021 Anthropic op.

Ontvoering Maduro

'Verantwoord' wordt het toverwoord. Amodei wil nieuwe techniek niet zomaar lanceren, zonder te weten wat de gevolgen zijn. Hij waarschuwde begin dit jaar in een essay dat overheden AI kunnen inzetten tegen burgers.

Toch sloot Amodei's bedrijf vorig jaar het contract met het Pentagon. Als enige AI-bedrijf voldoet het aan de hoogste veiligheidseisen, schrijft techsite The Verge. Volgens bronnen van The Wall Street Journal is de technologie daarnaast gebruikt bij de operatie om de Venezolaanse president Maduro te ontvoeren. Hoe precies, is nog altijd geheim.

AI kan op allerlei manieren ingezet worden, vertelt Paul Verhagen, technologie en geopolitiek-expert bij het Den Haag Centrum voor Strategische Studies. "Tijdens de operatie rondom Maduro kan AI bijvoorbeeld ingezet zijn om sociale media te analyseren om te kijken of de operatie nog geheim is."

Rare dynamiek

Hegseth lijkt geen tegenspraak te dulden. Hij wil voor vrijdag weten of Anthropic meegaat in de eisen of niet. Als het AI-bedrijf dat niet doet, gaat Hegseth het contract ontbinden. Ook dreigt hij om het bedrijf als supply chain risk aan te merken.

Dat zou betekenen dat producten van Anthropic niet meer gebruikt mogen worden door het leger. Ook andere bedrijven die gebruikmaken van de technologie van Anthropic en diensten leveren aan het Pentagon moeten hier dan mee stoppen.

Volgens Verhagen wordt dat label van de supply chain risk bijna nooit gebruikt voor Amerikaanse bedrijven. "Het soort bedrijven waar je dit op zou toepassen, zijn bedrijven die bijvoorbeeld gelieerd zijn aan de Chinese staat of Russische staatsoliemaatschappijen", zegt hij. "Aan de kant van het Pentagon krijg je ook een rare dynamiek: als we de technologie willen versnellen, waarom ben je dan je eigen bedrijven aan het uitbannen?"

Correspondent VS Ryan Hermelijn:

"Anthropic zegt het motto 'verantwoord omgaan met AI', als leidende bedrijfsfilosofie te hebben. En de vraag om het ministerie van Oorlog ongebreidelde toegang te geven tot z'n AI-modellen lijkt daar haaks op te staan. Hiermee staat Anthropic voor een dilemma waar eerder ook Google mee worstelde. Dat had het motto 'Don't be evil', dat vooral een marketinginstrument bleek in de strijd om wereldwijd de dominante zoekmachine te worden. Hiervoor werden militaire contracten binnengehaald en samengewerkt met autocratische regimes.

Voor het miljardenbedrijf is het contract van 200 miljoen dollar dat minister Hegseth dreigt te ontbinden, een bijzaak. Het bedrijf maakt zich meer zorgen dat het totaal buitenspel wordt gezet in de toeleveringsketen van het Pentagon, een maatregel die normaal alleen wordt toegepast op buitenlandse entiteiten in het kader van de nationale veiligheid. Die ultieme straf kan grote gevolgen hebben voor de groei en innovatie op de lange termijn en kan concurrenten die minder principieel te werk gaan een groot voordeel geven.

Dit is hoe dan ook een belangrijke testcase over de vraag of morele bezwaren en rode lijnen van techbedrijven überhaupt houdbaar zijn in de nieuwe AI-wapenwedloop, waar nog weinig spelregels voor zijn geschreven."

De Noord-Hollandse kustgemeenten willen een verplichte aansprakelijkheidsverzekering voor schepen onder de 300 ton. Zo kan snel worden ingegrepen als bijvoorbeeld een vastgelopen viskotter moet worden geborgen. De Vissersbond reageert positief op het voorstel.

Het voorstel van de elf kustgemeenten volgt op het vastlopen van viskotter IJM22 bij zwaar weer, eind november 2023, meldt NH Nieuws. Het schip lag uiteindelijk drie weken vast op het strand van Zandvoort.

Bij het vlottrekken was het slecht weer en brak een aantal kabels. Maar de berging duurde vooral zo lang omdat de eigenaar van het schip onverzekerd was en de kosten niet kon dragen. Zo bleef lange tijd onduidelijk wie er verantwoordelijk was voor de regie en financiering van de berging.

Pas toen Lisette Reker, dochter van de eigenaar van de kotter, een inzamelingsactie begon en haar vader zijn spaargeld inzette kon de boot worden losgetrokken.

"Dit soort bergingspogingen kosten al snel tussen de 50.000 en 100.000 euro", zegt David Moolenburgh, burgemeester van Zandvoort en voorzitter van het Overleg Noord-Hollandse Kustgemeenten. "Omdat de eigenaar geen geld had en niet verzekerd was, keek iedereen naar elkaar van: 'Wie is hier verantwoordelijk?'"

De oplossing ligt voor de hand, zegt hij: "Je kunt beter verplicht verzekerd het water op gaan. Dan kom je ook niet voor zulke hoge kosten te staan als het fout gaat."

Verzekeraars

De Noord-Hollandse gemeenten doen hun voorstel voor de verplichte verzekering in een brief aan minister Karremans van Infrastructuur en Waterstaat. Hij moet nu zeggen wat hij van het voorstel vindt en het dan voorleggen aan verzekeraars.

Maar de Vissersbond reageert op voorhand positief. Voorzitter Johan Nooitgedagt toont zich verbaasd dat de aansprakelijkheidsverzekering nog niet verplicht is. "Als je als bergingsmaatschappij niet weet of je wel vergoed wordt voor het redden van zo'n schip, dan heb je wel een probleem", stelt hij.

Risico afschuiven

Nooitgedagt benadrukt dat een verplichte verzekering nog meer kosten betekent voor een branche die het financieel al moeilijk heeft. Maar dat is geen excuus om het niet te doen. "Je kunt toch niet zelf risico lopen en daarmee het risico afschuiven op een ander? Je hebt wel een maatschappelijke verantwoordelijkheid", aldus Nooitgedagt. Hij vergelijkt het met autorijden. "Zonder WA-verzekering mag je niet de weg op. Waarom zou je zonder dan wel de zee op mogen?"

De IJM22 heeft het avontuur van eind 2023 overleefd. Het schip bleek na de bergingsoperatie nog zeewaardig. "Mijn vader is weer op zee", laat Lisette Reker weten. Maar financieel is het nog steeds behelpen. Reker: "Mijn vader mag blij zijn als hij überhaupt een pensioentje heeft. Het zit allemaal niet mee."

Vertegenwoordigers van de VS en Iran zijn vandaag in Genève bij elkaar voor indirecte onderhandelingen. Die vinden plaats onder dreiging van een Amerikaanse aanval op Iran. De VS heeft daarvoor een oorlogsvloot klaarliggen in de regio rond de Perzische Golf.

Het is de derde ronde van onderhandelingen tussen de landen over het nucleaire programma van Iran. De VS wil dat het land stopt met het verrijken van uranium, dat gebruikt kan worden voor het maken van kernwapens. Iran heeft die eis eerder afgewezen, maar er zijn aanwijzingen dat Teheran concessies wil doen.

Akkoord uit 2015 opgezegd

Tijdens zijn eerste ambtstermijn zegde Trump een akkoord uit 2015 met Iran op, dat beperkingen oplegde aan het Iraanse kernwapenprogramma in ruil voor verlichting van de sancties tegen Iran.

Daarna begon Teheran met het verrijken van uranium tot 60 procent, dichterbij de 90 procent die nodig is voor een bom. Het Iraanse regime heeft daarbij steeds volgehouden dat het programma strikt vreedzaam is.

Vorig jaar vielen Israël en de VS twaalf dagen lang verschillende plaatsen in Iran aan met het doel het atoomprogramma te vernietigen. De VS zette daarbij zogenaamde bunkerbusters in, bommen die installaties diep onder de grond kunnen verwoesten. Iran stopte daarop de samenwerking met de IAEA.

Het Iraanse programma heeft sindsdien volgens experts niet veel vooruitgang geboekt. Het Witte Huis beweert dat het land binnen enkele dagen splijtbaar materiaal voor een atoombom zou kunnen maken.

Groot probleem

In zijn State of the Union-toespraak voor het Congres zei president Trump deze week dat een diplomatieke uitweg zijn voorkeur heeft, maar dat hij Teheran niet toestaat een kernwapen te ontwikkelen.

Minister van Buitenlandse Zaken Rubio zei in de aanloop van de onderhandelingen dat het "een groot, groot probleem" is dat Iran niet bereid is over inperking van zijn raketprogramma te praten.

Bij de gesprekken van vandaag zijn VS-gezant Steve Witkoff en Jared Kushner, de schoonzoon van president Trump, aanwezig. Namens Iran is minister van Buitenlandse Zaken Abbas Araqchi erbij. Ook Rafael Grossi, het hoofd van de IAEA, is als 'technisch waarnemer' naar Genève afgereisd. Oman fungeert als bemiddelaar bij de indirecte onderhandelingen.

Duizenden manschappen

De Amerikaanse troepenopbouw in het Midden-Oosten gaat intussen door. Washington heeft momenteel meer dan tien oorlogsschepen in de regio: één vliegdekschip, de USS Abraham Lincoln, negen torpedobootjagers en drie kustgevechtsschepen.

Een tweede vliegdekschip is inmiddels ook in de buurt. De USS Gerald Ford kwam deze week aan bij een Amerikaanse basis op Kreta. Het gebeurt zelden dat er twee vliegdekschepen met tientallen vliegtuigen en duizenden manschappen tegelijk worden ingezet.

Trump waarschuwde vorige week dat beperkte aanvallen op Iran tot de mogelijkheden behoren. Zowel de VS als Iran hebben aangegeven klaar te zijn voor een oorlog als de gesprekken in Genève mislukken.

Correspondent Midden-Oosten Daisy Mohr:

"De hele regio kijkt vandaag gespannen mee, want hoe gecompliceerd deze diplomatieke route is, is evident. Het wantrouwen over en weer is enorm en de resultaten zijn tot nu toe onbevredigend.

Of dit inderdaad de beslissende laatste ronde is om er diplomatiek uit te komen zal moeten blijken, maar de propagandamachines draaien hier in ieder geval overuren. Iedereen weet maar al te goed dat een oorlog tussen Iran en de VS de hele regio kan meetrekken en dat is iets waar veel regionale spelers absoluut niet op zitten te wachten.

Door Arabische bemiddelaars wordt achter de schermen al weken hard gewerkt om Trump te weerhouden van de militaire optie. Maar inmiddels is de Amerikaanse troepenopbouw in de regio de grootste sinds de aanloop naar de invasie van Irak in 2003. Het is nog de vraag of die militaire middelen echt ingezet worden, maar dat moment komt als het overleg mislukt wel dichterbij."

In Ede is in een week tijd bij drie kerken brandgesticht. De politie onderzoekt of er een verband is en vraagt getuigen zich te melden.

De reeks incidenten begon vorige week in de nacht van donderdag op vrijdag bij evangelische gemeente De Schuilplaats aan de Otterloseweg. Het Nederlands Dagblad schrijft op basis van een brief van de kerk aan gemeenteleden dat iemand tussen 01.00 en 02.00 uur over het hek van het gebouw klom.

De indringer heeft daarna ramen vernield en brandgesticht in de ontmoetingsruimte. De schade bleef volgens de kerk beperkt.

Kerkdeur zwartgeblakerd

Twee dagen later was het raak bij de Evangelisch-Lutherse Kerk aan de Beukenlaan in de Gelderse plaats. Hier ontdekten kerkgangers op zondagochtend dat er een glas-in-loodraam was ingegooid, waarna iemand er een molotovcocktail doorheen had gegooid. Daardoor was een kleine brand ontstaan.

De derde vernieling gebeurde gisternacht rond 02.00 uur bij de hervormde Oude Kerk aan de Grotestraat, in het centrum van de stad. Hier stak iemand de kerkdeur van het monumentale pand in brand. Het hout daarvan raakte zwartgeblakerd en ook een groot raam erboven is zwart van het roet. Een dienst in het gebouw moest uitwijken vanwege de rooklucht die naar binnen was getrokken.

Volgens de politie zijn er bij geen van de drie incidenten gewonden gevallen. Iedereen die iets verdachts heeft gezien of relevante camerabeelden heeft uit de nachten van de incidenten, wordt opgeroepen zich te melden.

Gesurveilleerd

Over een mogelijk motief meldt de politie niets. Voorzitter Dirk Duijzer van de Edese Raad van Kerken zegt tegen het Nederlands Dagblad uit te gaan van een verward persoon of iemand die zich afreageert op symbolen van het christelijk geloof, niet terrorisme. "Het heeft ook iets treurigs."

Ede kent ruim dertig kerken, die zich volgens Duijzer nu zorgen maken. Ze vrezen niet alleen hierna aan de beurt te zijn, maar ook dat de schade de volgende keer misschien nog groter zal zijn. De Gelderlander schrijft dat de politie de komende tijd extra aandacht zal geven aan de kerkgebouwen in de stad.

Het advies aan kerken is om de surveillance te verbeteren, door bijvoorbeeld camera's op te hangen, omwonenden te vragen een oogje in het zeil te houden, of midden in de nacht eens langs te gaan bij het gebouw. Duijzer: "Als je dicht bij je kerk woont, zou je erover na kunnen denken om je hond rond die tijd uit te laten."

Krijgt premier Starmer een nieuwe duw richting de afgrond? Kiezers in een kiesdistrict in Zuid-Manchester gaan vandaag naar de stembus voor een vrijgevallen Lagerhuis-zetel en voor Labour staat veel op het spel.

Normaal zou deze regio een inkopper moeten zijn voor de partij van Starmer, maar na het schandaal rond Peter Mandelson is niets zeker meer. Zelfs de positie van de premier is wankel.

Het kiesdistrict Gorton and Denton heeft twee gezichten. Gorton is qua bevolkingssamenstelling behoorlijk divers, maar het oude arbeidersstadje Denton heeft een overwegend witte bevolking. Hier herinnert de oude hoedenfabriek van Moores met zijn imposante schoorsteen van rode baksteen aan een glorieus industrieel verleden. Het gold dan ook decennialang als een links bolwerk.

Van Labour naar Farage

Maar net als in veel andere oude industriegebieden in Noord-Engeland is in Denton de anti-immigratiepartij Reform UK in opmars. Veel kiezers zijn teleurgestelde Labour-stemmers die zijn overgelopen naar de partij van Nigel Farage.

"Labour maakt hier al zeker veertig, vijftig jaar de dienst uit, maar het is wonderbaarlijk hoe snel de kiezers hier zijn weggelopen", constateert inwoner John Haygarth, die al het grootste deel van zijn leven in Denton woont. "Nu zie je overal campagneposters van Reform achter de ramen."

Kiezers in Denton stemmen om uiteenlopende redenen op Reform UK. Haygarth wil een strenger immigratiebeleid. Voor het stel Paul en Claire Wilkinson spelen lokale kwesties een belangrijke rol. "Wij hebben het helemaal gehad met de gaten in de weg en wij willen schonere straten."

Inwoner Stuart Jones moet niks hebben van het groene beleid van Labour en stemt daarom op Reform UK, omdat die partij belooft het klimaatbeleid af te schaffen.

Opmars van de groenen

Er is één ding wat al deze kiezers delen: hun afschuw van premier Starmer. "Starmer is een aanfluiting", zegt Jones. "Labour zou de partij van het volk moeten zijn, maar het is een schande wat ze met het land gedaan hebben." John Haygarth kan niet één besluit van de Labour-regering noemen waar hij achterstaat. "En als ze al besluiten nemen, dan draaien ze dat binnen de kortste keren weer terug."

Ook in het diversere Gorton is de afkeer van Starmer groot, maar daar vertaalt die zich in meer steun voor de Green Party. De Britse groenen verkeerden jarenlang in de marge van de Britse politiek, maar onder het nieuwe leiderschap van de mediagenieke Zack Polanski is partij bezig met een stevige opmars.

Einde van een tijdperk

Zo weerspiegelt dit ene kiesdistrict de trends in de landelijke politiek. Al ruim een eeuw maken Labour en de Conservatieven de dienst uit in het Verenigd Koninkrijk, maar aan dat tijdperk lijkt een einde te komen.

Voor het eerst trekken de flanken meer stemmen dan de gevestigde partijen: volgens het gemiddelde van de peilingen zijn Reform UK en de Green Party samen goed voor 43 procent van de stemmen, terwijl Labour en de Conservatieven gezamenlijk op 35 procent blijven steken.

Voor Starmer dreigt het gevaar dus zowel van links als van rechts. Het is niet langer ondenkbaar dat Labour Gorton and Denton verliest en wat de premier niet helpt, is het schandaal rond Peter Mandelson. De in opspraak geraakte Labour-politicus werd afgelopen dinsdag gearresteerd na recente onthullingen uit de Epstein-documenten.

De Mandelson-affaire heeft Starmer verder aan het wankelen gebracht. Het was Starmer die Mandelson vorig jaar benoemde als ambassadeur in Washington, terwijl hij op de hoogte was van de jarenlange dubieuze relatie van Mandelson en Epstein.

Het schandaal heeft zeker ook invloed op de stemming in Gorton and Denton, merkt John Haygarth. "Dat kreeg hier veel aandacht. Iedereen zei hoe verschrikkelijk het was. Het zegt veel over het gebrekkige beoordelingsvermogen van Keir Starmer."

'Starmers dagen zijn geteld'

Een smadelijke nederlaag onder de rook van Manchester zou de val van de premier in een stroomversnelling kunnen brengen. Veel kiezers zijn ervan overtuigd dat zijn dagen zijn geteld. "Het zou hem de kop kunnen kosten. En anders geven de lokale verkiezingen in mei de nekslag", denkt Haygarth.

Stuart Jones: "Hij heeft niet lang meer als premier. Als Reform hier wint dan is het einde verhaal voor hem." "Dat hoop ik in ieder geval", zegt Paul Wilkinson. "Want wat heeft Starmer nu gedaan voor ons land? Niets."

Nadat gisteren alle fracties in de Tweede Kamer hun mening hadden gegeven over het regeerakkoord en de regeringsverklaring van het nieuwe kabinet, komt vandaag premier Jetten aan het woord. Om de plannen van zijn minderheidscoalitie te realiseren, zal hij steun zoeken bij de oppositie. Om alle mogelijkheden open te houden, moet hij laveren tussen de verschillende partijen.

Er is veel twijfel of een minderheidskabinet wel effectief kan opereren, maar tijdens het twaalf uur durende debat van gisteren bleek dat het vinden van meerderheden wel kan.

Zo omarmden de coalitiepartijen D66, VVD en CDA een motie van de SGP en de Groep Markuszower om de voorgestelde verhoging van de AOW-leeftijd te verzachten. Die maatregel ligt zowel rechtse als linkse oppositiepartijen zwaar op de maag.

De coalitie beloofde te kijken naar aanpassingen, zodat lage inkomens, praktisch geschoolden en mensen met zware beroepen er niet de dupe van worden. Dat juist dit voorstel van rechtse oppositiepartijen een meerderheid krijgt, leidde tot woede bij linkse partijen als GroenLinks-PvdA en de SP, en ook bij de PVV. Zij vinden dat de verhoging van de AOW-leeftijd helemaal van tafel moet.

Armoede moet omlaag

Maar de minderheidscoalitie keek gisteren ook naar links. Een motie van de ChristenUnie, GroenLinks-PvdA en 50Plus om de komende kabinetsperiode de armoede in Nederland omlaag te brengen, lijkt ook de steun van de coalitie te krijgen.

Ook daarvoor moeten de plannen van het kabinet aangepast worden, want uit de doorrekening van het regeerakkoord door het Centraal Planbureau (CPB) bleek dat de armoede juist iets zal toenemen.

De verschillende fractievoorzitters van oppositiepartijen zouden het liefst nog veel meer aanpassen aan het regeerakkoord en deden gisteren ook eigen voorstellen. Maar de fractievoorzitters van de regeringspartijen reageerden daar afwachtend op.

Leren luisteren

Ze vinden dat het kabinet eerst maar eens de maatregelen moet uitwerken en dat er pas daarna gepraat kan worden over aanpassingen. En, zo maakten ze duidelijk, het moet wel allemaal binnen de kaders van het regeerakkoord blijven. "Waar zit dan de uitgestoken hand van deze coalitie?", verzuchtte Volt-leider Dassen.

Aan Jetten vandaag de taak om die uitgestoken hand waar te maken. "We zullen weer moeten leren luisteren. Naar elkaar en naar de samenleving", zei hij gisteren in de regeringsverklaring.

Tweede dag debat regeringsverklaring

Het debat gaat vandaag om 10.15 uur verder. Het is live te volgen via NPO 1, NPO Politiek en een livestream op NOS.nl en de NOS-app.

In de provincie Gelderland zijn sinds 2017 honderden woningen in de buurt van geitenhouderijen gebouwd, terwijl al jaren bekend is dat de kans op een longontsteking bij mensen flink hoger ligt door de nabijheid van geiten. Dat blijkt uit een onderzoek van Omroep Gelderland, Follow The Money en NRC.

Het Gelderse dorp Rossum (gemeente Maasdriel) telt een kleine 3000 inwoners en bijna evenveel geiten. In het dorp begint binnenkort de bouw van 120 nieuwe woningen. Op 400 meter afstand van waar de woonhuizen komen te staan, ligt een geitenboerderij met zo'n 1800 geiten.

De GGD gaf de gemeente een negatief advies voor de bouw van de nieuwe wijk. Dat advies volgde na meerdere onderzoeken sinds 2016, waaruit blijkt dat het wonen bij een geitenhouderij leidt tot een verhoogde kans op longontsteking. Desondanks gaf de gemeente een bouwvergunning af, schrijft Omroep Gelderland.

Geitenstop

Volgens een rapport van de Gezondheidsraad uit 2025, hebben inwoners binnen 500 meter van een geitenhouderij 73 procent meer kans op een longontsteking. Binnen een woonafstand van 1 kilometer ligt de kans op een longontsteking 19 procent hoger.

Volgens de Gezondheidsraad zorgen de geitenhouderijen landelijk jaarlijks voor zo'n negentien extra ziekenhuisopnamen en acht sterfgevallen, allemaal veroorzaakt door een longontsteking.

De provincies Gelderland en Noord-Brabant stelden in 2017 een geitenstop in. Dat betekent dat er sindsdien geen nieuwe geitenhouderijen bij mogen komen. Ook mogen bestaande stallen niet uitbreiden. In de jaren daarna stelden nog zes andere provincies een geitenstop in.

Duizenden woningen bij houderijen

In Gelderland werden na de invoering van de geitenstop alsnog zo'n 1800 woningen binnen een straal van 1 kilometer bij een geitenhouderij gebouwd. 300 van de woningen staan op minder dan 500 meter van een houderij.

Uit het onderzoek van de drie media blijkt dat in dezelfde periode landelijk 10.374 woningen binnen een straal van 1 kilometer van een geitenhouderij zijn gebouwd. Binnen een straal van 500 meter gaat het om 2362 huizen.

De GGD waarschuwde Gelderse gemeenten tientallen keren voor de gevaren. De strekking van de adviezen: houd afstand van geitenhouderijen. Gemeenten zijn echter niet verplicht om het advies op te volgen. De provincie Gelderland zegt dat gemeenten zelf bepalen waar zij woningbouw toestaan.

Makelaars moeten vertellen over geiten

Wethouder De Raaf van de gemeente Maasdriel zegt dat het een politieke keuze was om de bouw van de nieuwe woonwijk in Rossum toe te staan. "Het belang van de gezondheid van de toekomstige bewoners is daarbij wel gewogen, maar de noodzaak om nieuwe huizen te kunnen bouwen woog zwaarder."

Volgens de wethouder is er te weinig bekend over hoe groot de risico's precies zijn. Daarmee spreekt De Raaf de conclusies van het vorig jaar verschenen rapport van de Gezondheidsraad direct tegen. "Ondertussen is het aan eenieder om zelf een afweging te maken of ze in de nieuwe wijk willen wonen. De gemeente heeft makelaars daarom verplicht om potentiële kopers te informeren over de risico's van wonen in de buurt van een geitenhouderij."

Andere Gelderse gemeenten die woningbouw in de buurt van een geitenhouderij hebben toegestaan, komen met soortgelijke reacties. Ze zijn zich bewust van de risico's, maar geven prioriteit aan huisvesting voor de inwoners van hun gemeente.

Zorglocatie voor ouderen

Naast de 120 reguliere woningen, wil de gemeente Maasdriel op dezelfde locatie ook een zorglocatie voor zestig beginnende dementerenden realiseren. Volgens de GGD zijn er voor ouderen extra risico's.

Ze hebben niet alleen een verhoogde kans op een longontsteking, de ziekte heeft vaak ook een ernstiger verloop dan bij jonge mensen. De GGD liet de gemeente weten de geplande locatie niet geschikt te vinden. Toch keurde de gemeente ook die plannen goed.

Afstandsnorm

Een groot deel van de Tweede Kamer maakt zich zorgen over de gezondheidsrisico's voor omwonenden van geitenhouderijen en vindt dat het kabinet snel actie moet ondernemen.

Het kabinet werkt aan een afstandsnorm voor nieuwbouwlocaties, maar heeft nog niet besloten wat de afstand wordt.

Goedemorgen! Premier Jetten beantwoordt straks vragen over zijn regeringsverklaring en in Heerenveen worden de olympische spelers gehuldigd.

Eerst het weer: de dag begint lokaal mistig, later perioden met zon, vanmiddag in het westen meer bewolking, bij 11 tot 17 graden.

Ga je vandaag op pad? Hier vind je het overzicht van de files en wegwerkzaamheden en hier de situatie op het spoor.

Wat kun je vandaag verwachten? Wat heb je gemist?

De Noord-Koreaanse dictator Kim Jong-un heeft tijdens het partijcongres van de Noord-Koreaanse Arbeiderspartij de mogelijkheid opengehouden voor een ontmoeting met de Amerikaanse president Trump.

Op het congres stelde Kim "geen reden te hebben om niet met de Verenigde Staten om te kunnen gaan, zolang het land de status van Noord-Korea erkent zoals die beschreven is in de Noord-Koreaanse grondwet". Ook eiste hij dat de VS "het vijandige beleid jegens Noord-Korea stopt".

Ander nieuws uit de nacht: En dan nog even dit:

Na weken van wisselvallig weer met veel regen en soms sneeuw, was het gisteren een stuk warmer en zonniger met temperaturen tot wel 19 graden. Veel mensen trokken eropuit en zochten bijvoorbeeld de natuur op. Ook de ijssalons werden goed bezocht met het mooie weer:

Fijne dag!

De Noord-Koreaanse dictator Kim Jong-un heeft tijdens het partijcongres van de Noord-Koreaanse Arbeiderspartij de mogelijkheid opengehouden voor een ontmoeting met de Amerikaanse president Trump.

"De vooruitzichten van de relatie tussen Noord-Korea en de VS hangen volledig af van de houding van de VS", zei Kim volgens staatspersbureau KCNA op het congres. Het evenement, dat sinds 2016 iedere vijf jaar plaatsvindt, werd gisteren afgesloten en er was een militaire parade.

Op het congres stelde Kim "geen reden te hebben om niet met de Verenigde Staten om te kunnen gaan zolang het land de status van Noord-Korea erkent zoals die beschreven is in de Noord-Koreaanse grondwet". Ook eiste hij dat de VS "het vijandige beleid jegens Noord-Korea stopt".

Correspondent Oost-Azië Gabi Verberg:

"Kim heeft zich opvallend bereid getoond tot nieuwe onderhandelingen met de Verenigde Staten, maar stelt daar een duidelijke voorwaarde aan: zijn land moet worden erkend als kernmacht.

Zonder die erkenning ziet Pyongyang geen basis voor verdere gesprekken. Nog vóór het begin van zijn tweede ambtstermijn gaf Trump al aan open te staan voor hernieuwd overleg met Noord-Korea. Bij zijn aantreden schrapte Trump onder meer de financiering van organisaties die mensenrechten onderzoeken in Noord-Korea. Dat zal in Pyongyang ongetwijfeld positief zijn onthaald."

De Amerikaanse president Trump meldde de afgelopen tijd open te staan voor een gesprek met Noord-Korea. Tijdens zijn eerdere regeerperiode ontmoetten de leiders elkaar drie keer: in Singapore in 2018, in Vietnam in 2019 en later dat jaar ook nog kort bij de gedemilitariseerde zone tussen Noord- en Zuid-Korea.

Hoewel de twee landen op dit moment niet op hoog niveau met elkaar spreken, wordt verwacht dat Trumps bezoek aan China in april een mogelijkheid biedt voor hernieuwde gesprekken.

Correspondent Gabi Verberg:

"Minder enthousiast was Noord-Korea over Trumps ontmoeting met de Zuid-Koreaanse president Lee vorig jaar. Diens aanbod om een topontmoeting te faciliteren viel niet in goede aarde. Zuid-Korea geldt in Pyongyang immers als aartsvijand, terwijl bondgenoot China als geschiktere bemiddelaar wordt gezien.

Het is dan ook aannemelijk dat Trump en de Chinese president Xi Jinping dit onderwerp bespreken tijdens Trumps geplande bezoek aan China eind maart.

Toch is het nog te vroeg om te spreken van echte toenadering. Seoul kondigde onlangs aan in maart opnieuw gezamenlijke militaire oefeningen met de VS te houden. Die worden door Noord-Korea steevast bestempeld als een mogelijke voorbereiding op een invasie."

Over buurland Zuid-Korea bleef Kim de lijn vasthouden die Noord-Korea sinds 2023 aanhoudt. Eind november van dat jaar schortte Zuid-Korea een militaire overeenkomst met Noord-Korea op vanwege een spionagesatelliet die Pyongyang had gelanceerd. Sindsdien liet Kim weten het land als vijandige staat te zien en doet Noord-Korea geen verzoeningspogingen meer.

Op het congres noemde hij de verzoeningspogingen van de Zuid-Koreaanse president Lee "bedrieglijk". "We willen niets te maken hebben met Zuid-Korea, de meest vijandige entiteit", sprak Kim.

Kernprogramma

Verder sprak de Noord-Koreaanse dictator onder meer over uitbreiding van het kernprogramma en zei hij dat het land de wapenproductie op gaat voeren.

Het congres werd afgesloten met een militaire parade in de hoofdstad Pyongyang waarbij ook de dochter van Kim, Kim Ju-ae aanwezig was. Ruim 14.000 soldaten deden mee aan de parade. Bij de parade waren geen raketten en grote wapenvoertuigen te zien.

Vorig jaar oktober hield het land bij de tachtigste verjaardag van de Arbeiderspartij ook een parade. Daarbij waren wel tanks, raketten en raketlanceerinstallaties te zien, zoals wel vaker het geval is bij grote militaire parades van het land.

Het dodental als gevolg van de hevige regenval in de zuidoostelijke Braziliaanse staat Minas Gerais is opgelopen tot zeker 46. Ook worden nog zeker 21 mensen vermist, meldt onder meer de krant Correio Braziliense.

De meeste doden vielen in de stad Juiz de Fora, een stad met 560.000 inwoners. Daar staat het dodental nu op zeker 40. In de stad Ubá, die op zo'n 110 kilometer van Juiz de Fora ligt, vielen zeker zes doden. De scholen in de twee steden zijn gesloten en vooral in Ubá ligt het leven vrijwel volledig stil, meldt persbureau AP.

De hevige regenval was maandagavond en veroorzaakte overstromingen en aardverschuivingen. Gebouwen stortten in en op meerdere plekken stonden de straten blank. Meer dan drieduizend inwoners moesten hun huizen verlaten.

Reddingswerkers

De landelijke regering heeft reddingswerkers naar het gebied gestuurd. "Onze focus ligt op het verzekeren van humanitaire hulp, het herstel van basisvoorzieningen, ondersteuning van ontheemden en hulp bij de wederopbouw", schreef president Lula dinsdag op X. "Ik wil mijn steun betuigen aan alle mensen die hun huizen en - nog veel erger - hun geliefden hebben verloren."

In veel gebieden in Brazilië ligt de piek van het regenseizoen tussen december en maart. Volgens het gemeentebestuur van Juiz de Fora is dit de natste februarimaand in de geschiedenis van de stad. Er is al twee keer zo veel regen gevallen als deze maand werd verwacht. Naar verwachting blijft het ook de komende dagen regenen in de staat.

De Amerikaanse astronaut Mike Fincke heeft bekendgemaakt dat er voor hem vorige maand een noodterugkeer vanuit ruimtestation ISS werd georganiseerd. Wat hem precies mankeerde, zegt hij er niet bij.

De medische noodsituatie deed zich voor op 7 januari en op 15 januari keerde Fincke met zijn drie collega's terug op aarde. Vervolgens werden alle vier naar het ziekenhuis gebracht. Uit privacyoverwegingen bleef het een geheim wie van hen ziek was geworden.

Ruimtevaartorganisatie NASA heeft nu op verzoek van Fincke nieuwe details bekendgemaakt. In zijn verklaring zegt de 58-jarige astronaut niet welke aandoening hij had. Fincke geeft wel aan dat het "onmiddellijke aandacht vereiste van mijn geweldige teamleden. Dankzij hun snelle handelen en begeleiding van onze NASA-artsen, is mijn toestand snel gestabiliseerd."

"Het gaat erg goed met me", sluit Fincke zijn verklaring af. "De ruimtevaart is een ongelooflijk voorrecht en soms doet het ons beseffen hoe menselijk we zijn." Het was de eerste keer in de ruim 25-jarige geschiedenis van het internationale ruimtestation ISS dat er sprake was van een noodterugkeer.

De toonaangevende dj Amelie Lens heeft gereageerd op het nieuws dat een aantal mannelijke collega's zich seksueel grensoverschrijdend zouden hebben gedragen. Op Instagram schrijft de techno-grootheid dat zowel de dansvloer als de backstage voor vrouwen onveilig voelt.

Lens gaat niet specifiek in op de beschuldigingen maar trekt het breder. Volgens de Belgische is veiligheid te lang gezien als een "vrouwenprobleem". "We zijn gedwongen om onze eigen security te zijn, constant op onze drankjes te letten, de deuren in de gaten te houden en een stille taal te ontwikkelen."

Volgens de dj wordt ten onrechte gedacht dat een dader een "engnek in een steegje" is, terwijl het in werkelijkheid vaak een vriend is. "Het is de man met wie je een drankje hebt gedeeld, diegene met wie je lachte terwijl die zich 'misdroeg'."

De 35-jarige Amelie Lens is een van de bekendste vrouwen in de technowereld. Ze wordt door het prestigieuze magazine DJ Mag een "techno powerhouse" genoemd, is een vast gezicht op grote festivals zoals Awakenings en Tomorrowland en heeft miljoenen volgers op sociale media.

'Goeieriken'

Ook andere vrouwelijke techno-dj's hebben gereageerd op de beschuldigingen. Volgens hen is het een structureel probleem waar al jaren te weinig aandacht voor is geweest.

Zo zegt SPFDJ in een video op Instagram dat veel mannen in de technowereld nog denken dat ze "de goeieriken" zijn en zeggen de meeste mannen vaak niets als ze grensoverschrijdend gedrag zien. "Als vrouwen zich uitspreken, is de eerste reactie van te veel mannen niet empathie, maar zelfbescherming."

Biianco deelde een verklaring van een collectief van tientallen vrouwelijke dj's waarin staat dat de meesten hun eigen verhalen hebben over grensoverschrijdend gedrag.

In het statement wordt onder meer opgeroepen om artiesten die beschuldigd worden van seksueel wangedrag van festivals te weren zolang er een onderzoek naar ze loopt. Ook wordt de technoscene opgeroepen om een veilige plek te creëren voor iedereen.

Gecanceld

Een aantal dj's in de hardtechnowereld zijn door grote Europese dance- en popfestivals inderdaad van de line-up geschrapt, na beschuldigingen op sociale media. Grote namen als Shlømo, Basswell, Carv en Odymel worden op sociale media beschuldigd van seksuele avances naar minderjarigen, aanranding en vreemdgaan.

Op sociale media werden onder meer screenshots gedeeld van privégesprekken van de dj's door een voormalige boeker van de artiesten. Ook zijn er screenshots gedeeld waarin slachtoffers hun verhaal deelden met de boeker.

Trauma

Lens geeft een voorbeeld van een persoonlijke ervaring waarin ze door iemand werd bedreigd en die persoon haar in Antwerpen had opgezocht. Ook vertelt ze dat ze naar de politie stapte maar dat die niets voor haar kon doen. "Als de wet je niet helpt, terwijl ik het bewijs in handen heb, hoe kunnen we ons dan veilig voelen in een club waar het misbruik vaak stil en onzichtbaar is?"

De dj zegt verder dat ze er nog niet klaar voor is om haar eigen ervaringen in de technoscene te delen. "Ik zou mijn trauma niet opnieuw hoeven te beleven, alleen maar zodat jij eindelijk tegen je 'maat' zegt dat hij moet stoppen. Zorg er gewoon voor dat ze stoppen."

Nog nooit zijn er zo veel journalisten gedood als afgelopen jaar. De onafhankelijke organisatie CPJ (Comité ter Bescherming van Journalisten) documenteerde de dood van 129 journalisten en andere vertegenwoordigers van de media. Israël maakte veruit de meeste slachtoffers.

Een jaar eerder werden er ook al meer journalisten gedood dan ooit. In het jaar 2025 was dat aantal dus nog hoger, constateert het CPJ. Die organisatie houdt sinds 1992 cijfers bij over journalisten die tijdens het uitoefenen van hun beroep zijn omgekomen. Het was al duidelijk dat er in de recente geschiedenis geen andere oorlog zo dodelijk was voor journalisten als die in Gaza.

Afgelopen jaar was Israël verantwoordelijk voor twee derde van alle gedode journalisten. 86 mensen kwamen om bij aanvallen door het Israëlische leger. In drie gevallen gebeurde dat na het afgesproken staakt-het-vuren van oktober.

Mediacentrum

Israël houdt vol dat het alleen mensen aanvalt die zich in de strijd mengen. Het land erkent wel een grote aanval op een mediacentrum in Jemen waarbij 31 medewerkers om het leven kwamen. Israël stelde dat het centrum gebruikt werd voor Houthi-propaganda.

Ook in andere conflictgebieden nam het aantal gedode verslaggevers toe, maar de aantallen liggen daar veel lager. Na Gaza en Jemen volgen Sudan (9) en Oekraïne (4).

Doelbewust gedood

Het CPJ meldt ook dat vorig jaar 47 journalisten doelbewust werden gedood. In 38 gevallen was Israël daarvoor verantwoordelijk. Het werkelijke aantal ligt waarschijnlijk hoger, denkt de organisatie, maar het verifiëren van feiten in Gaza wordt door Israël vrijwel onmogelijk gemaakt.

Sarah Qudah, regiodirecteur Midden-Oosten bij het CPJ: "Lokale journalisten zijn onze enige ogen en oren in het gebied. Hen doden betekent dat wij niet horen wat daar gebeurt." Het opzettelijk doden van een journalist door een leger is een oorlogsmisdaad.

Er is nauwelijks onderzoek gedaan naar de dood van deze journalisten. Volgens het CPJ heerst er intussen een cultuur van straffeloosheid. Het feit dat landen veelal geen verantwoording voor hun daden afleggen, maakt volgens de organisatie de weg vrij om ermee door te gaan.

Cijfers van het CPJ

Meerdere organisaties houden cijfers bij over journalisten die gedood worden tijdens hun werk; die cijfers verschillen soms. Het CPJ registreert alle sterfgevallen van journalisten en mediapersoneel die tijdens hun werk om het leven komen, op basis van minstens twee betrouwbare bronnen. Dat kan in een conflictgebied zijn, tijdens een gevaarlijke opdracht, doelbewust of per ongeluk. Een groot deel bestaat uit verslaggevers en fotografen, maar ook mensen met een andere functie worden meegeteld, zoals vertalers.

Had de toenmalige Spaanse koning Juan Carlos I een rol in de couppoging van 1981? Daarover deden de afgelopen jaren veel verhalen en theorieën de ronde. De Spaanse premier Sánchez besloot vandaag rond de 45-jarige herdenking van die dag geheime documenten vrij te geven. Daaruit komt naar voren dat Juan Carlos niet op de hoogte was van de geplande coup.

Precies op de dag dat de documenten zijn vrijgegeven, was er nog meer opvallend nieuws: Antonio Tejero, die de coup in het parlement leidde, is vandaag op 93-jarige leeftijd overleden, liet de advocaat van zijn familie weten.

Het gaat om 167 documenten die sinds vanmiddag voor iedereen online beschikbaar zijn gesteld. Het gaat bijvoorbeeld om transcripties van telefoongesprekken, plannen van de coupplegers en verslagen van de onderzoeken achteraf.

Couppoging

Op 23 februari 1981 zou er in het parlement worden gestemd over de benoeming van de nieuwe premier Leopold Calvo-Sotelo. Hij zou na Adolfo Suárez de tweede premier in de democratische periode na de dictatuur van Francisco Franco worden. Tijdens die stemming stormde luitenant-kolonel Antonio Tejero de zaal binnen. Hij had zo'n 200 gewapende Guardia Civil-agenten bij zich en er werd in de lucht geschoten.

Urenlang werden de volksvertegenwoordigers gegijzeld. Ondertussen werden op andere belangrijke plaatsen in het land ook militaire opstanden gehouden. De prille democratie stond onder druk.

Toen kwam toenmalig koning Juan Carlos op tv. Gehuld in militair uniform gaf hij een speech waarna de coupplegers zich terugtrokken. De mislukte staatsgreep wordt gezien als een beslissend moment dat de Spaanse democratie uiteindelijk versterkte.

Spaanse journalisten en historici zijn er direct ingedoken en komen met een paar belangrijke conclusies. Terwijl belangrijke historici de afgelopen jaren een rol van de toenmalige koning in de coup tegenspraken, bleven er Spanjaarden die daarover twijfelden.

Een belangrijk document dat is vrijgegeven, is een handgeschreven briefje waarin de coupplegers achteraf hun fouten analyseerden. Daarin concludeerden ze dat de staatsgreep was mislukt omdat ze "de Bourbons vrij spel hadden gegeven". Daarmee bedoelden ze waarschijnlijk de toenmalige koning. Want in dezelfde tekst staat ook dat ze Juan Carlos zagen als "doelwit dat verslagen en geneutraliseerd moest worden".

Verschillende Spaanse media zoals El País en het publieke RTVE zien dit als een van de belangrijkste documenten die zijn vrijgegeven. Maar het is zeker niet het enige opvallende stuk. Alhoewel het er niet op lijkt dat de geschiedenis na het openbaar maken van de documenten kan worden herschreven, kan het zeker worden ingekleurd. Vooral de uren tijdens en na de coup worden bij het lezen van de stukken duidelijker.

Politie overwoog inval

Zo wordt in een rapport van de geheime dienst van die tijd duidelijk dat zes geheim agenten stiekem betrokken waren bij de coup. Ook overwoog de politie een inval in het parlement waarbij tussen de 80 en 110 doden hadden kunnen vallen.

En is er een brief vrijgegeven van Ronald Reagan, de Amerikaanse president van die tijd, aan koning Juan Carlos I. In die brief prijst Reagan hem. "De wereld is niet alleen geïnspireerd door het Spaanse experiment in het bereiken van democratische en vreedzame vooruitgang, maar ook door de geestkracht waarmee u het afschuwelijke gedrag hebt bestreden van degenen die met geweld verandering wilden bewerkstelligen", aldus Reagan.

De documenten zijn vrijgegeven omdat de wettelijke termijn van geheimhouding is verstreken. De afgelopen tijd was er een groeiende druk voor transparantie. De meeste betrokkenen zijn niet meer politiek actief, waardoor de vrijgave van de informatie minder gevoelig is. Afgelopen najaar vroeg de historicus en auteur van een belangrijk boek over de coup Javier Cercas openlijk aan de premier om de documenten te publiceren. Kort daarna liet premier Sánchez weten dit te gaan doen.

Het overlijden van coupleider Tejero komt dus op een bijzonder moment. Hij was veroordeeld tot dertig jaar gevangenisstraf. Zijn laatste publieke optreden was op 24 oktober 2019, toen Francisco Franco werd herbegraven in Madrid. Samen met Jaime Milans del Bosch (overleden in 1997) en Alfonso Armada (overleden in 2013) was hij de belangrijkste figuur achter de staatsgreep.

Met de openbaarmaking van de documenten en het overlijden van de laatste nog levende coupleider lijkt een markant hoofdstuk uit de Spaanse geschiedenis te zijn afgesloten. Of daarmee echter ook alle hardnekkige geruchten en complottheorieën tot het verleden behoren, zal de tijd uitwijzen.

De Cubaanse autoriteiten zeggen dat grenswachten vier opvarenden van een Amerikaanse boot hebben gedood. Zes opvarenden zouden gewond zijn geraakt.

De speedboot zou vanuit de VS in Cubaanse wateren zijn gevaren. Volgens Cuba openden de opvarenden van het Amerikaanse vaartuig het vuur, waarna er werd teruggeschoten. De Cubaanse kapitein van het grenswachtschip zou gewond zijn geraakt.

Volgens Cubaanse staatsmedia waren de tien aan boord Cubanen die in de VS woonden en "het eiland probeerden te infiltreren om terreur te zaaien". De Cubaanse overheid stelt dat zij geweren, pistolen en molotovcocktails bij zich hadden en kogelwerende vesten droegen.

De zes gewonden op de boot uit Florida zijn volgens Cuba naar het ziekenhuis gebracht. Daarnaast is een persoon in Cuba aangehouden in verband met het incident, melden de staatsmedia.

Nog geen conclusies

De Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken, Marco Rubio heeft in een eerste reactie gezegd dat het niet om een boot gaat van het Amerikaanse leger en dat er geen overheidsmedewerkers aan boord van de beschoten boot zaten. Hij zegt dat zijn land de zaak onderzoekt, "en geen conclusies gaat trekken op basis van wat Cuba zegt".

De verhoudingen tussen de buurlanden - Florida ligt op zo'n 100 kilometer afstand varen van Cuba - zijn zeer gespannen. De VS heeft een grote troepenmacht opgebouwd in het Caribisch gebied en herhaaldelijk bootjes gebombardeerd, waarvan werd beweerd dat het om drugssmokkelaars ging.

Het incident vond gistermorgen plaats, meldt het Cubaanse ministerie van Binnenlandse Zaken in een verklaring. De speedboot zou zijn opgemerkt toen het vaartuig vlak bij de kust van de noordelijke provincie Villa Clara voer. Cuba stelt dat het bootje geregistreerd stond in Florida, maar heeft geen foto van het vaartuig gedeeld.

Mogelijke grote gevolgen

De Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken Rubio, is de zoon van Cubaanse immigranten in de VS. Hij profileert zichzelf als de grootste vijand van het regime in Havana en hoopt het ten val te brengen. Het incident met de speedboot zou daarom grote gevolgen kunnen krijgen.

NOS op 3 maakte eerder deze uitlegvideo over Rubio:

Al sinds de communistische machtsovername in Cuba leeft het land op gespannen voet met de VS. In 1961 steunde de VS een invasie door Cubaanse ballingen, maar die poging om het regime van Fidel Castro omver te werpen mislukte. Via een handelsembargo probeert Washington het socialistische regime in Havana al decennia zo zwak mogelijk te houden.

Cuba onder druk

Met de Amerikaanse ontvoering van de Venezolaanse president Maduro begin dit jaar is de druk op de Cubaanse machthebbers fors toegenomen. Het eiland leunde sterk op de olie-import vanuit het eveneens socialistische Venezuela. Ook vanuit Mexico, dat eveneens onder druk wordt gezet door de VS, krijgt Cuba geen olie meer.

Als gevolg van de extreme olieschaarste kampt de Cubaanse bevolking met grootschalige stroomuitval. Automobilisten moeten weken wachten om een beperkte hoeveelheid brandstof te kunnen tanken. Het afval op straat stapelt zich op nu vuilniswagens niet meer kunnen rijden.

Gisteren maakten de Amerikaanse autoriteiten bekend dat bedrijven Venezolaanse olie mogen gaan verkopen aan Cuba. Het is nog onduidelijk wat deze aankondiging in de praktijk voor het noodlijdende eiland betekent.

De Amerikaanse oud-minister van Financiën Larry Summers heeft zijn vertrek bij de Harvard-universiteit aangekondigd. De oud-rector van de prestigieuze universiteit gaf sinds november al geen college meer en zegt nu aan het einde van het academisch jaar definitief op te stappen.

Summers is in opspraak geraakt door zijn e-mailcontact met Jeffrey Epstein. In november werd duidelijk dat hij volop contact had met Epstein nadat de zakenman was veroordeeld voor een zedenmisdrijf.

Hij vroeg Epstein onder meer om versiertips. Summers wilde een seksuele relatie aangaan met een vrouw die hij zijn 'pupil' noemde, maar volgens Harvard was zij geen student. "Ik schaam me diep voor mijn gedrag", zei Summers nadat de e-mails waren vrijgegeven. Voor zover bekend staan er in de documenten geen aanwijzingen dat Summers strafbare feiten heeft gepleegd.

Epstein files

De 71-jarige econoom was minister onder de Democratische president Clinton en daarna jarenlang rector van Harvard. Summers noemt zijn vertrek een moeilijk besluit. Hij legt ook zijn bestuursfunctie bij een onderzoeksinstituut van Harvard neer.

Het Amerikaanse ministerie van Justitie heeft sinds eind vorig jaar miljoenen documenten en foto's vrijgegeven uit het Epstein-dossier. Diverse mensen die genoemd worden in deze bestanden zijn vervolgens zwaar onder druk komen te staan vanwege het contact met Epstein. Zo is de voormalige Britse prins Andrew Mountbatten-Windsor vorige week gearresteerd en vervolgens weer vrijgelaten.

De rij auto's is kilometers lang, op een steenkoude ochtend in de Mexicaanse grensstad Nogales. Allemaal wachten ze om de grens met de VS over te steken. Mondjesmaat worden ze toegalaten.

Wie achteraan aansluit, zal zo'n drie uur moeten wachten. Want sinds Donald Trump terug is in het Witte Huis en een nog strenger grensbeleid is gaan voeren, is het ook moeilijker geworden om legaal over te steken.

Tussen de ronkende auto's beweegt José Antonio zich. Hij loopt voorovergebogen, zodat de snijdende wind hem minder hard raakt. Onder zijn arm houdt hij een stapeltje kranten met het lokale nieuws. Hij verkoopt ze voor 50 cent per stuk en hoopt ze te slijten aan de wachtende automobilisten.

Vijf uur lang loopt hij hier rond. "Gemiddeld houd ik zo'n 300 pesos over", zegt José Antonio. Omgerekend is dat zo'n 15 euro. In maart 2024 werd hij uitgezet uit de VS, waar hij twintig jaar woonde en werkte.

"Ik heb me een ongeluk gewerkt in de VS. Keihard werkte ik, om huizen te bouwen. En alleen omdat ik als kind illegaal was overgestoken, werd ik uitgezet." José Antonio zucht diep. "Mijn Amerikaanse droom is een nachtmerrie geworden." Hij werd uitgezet naar Nogales en is hier gebleven.

Hoe dichter bij de VS, hoe beter. En daarnaast: hij moet geld naar de VS sturen, zijn kinderen wonen daar. "Maar er is hier amper werk. Niemand die je helpt. Het is een heel zwaar leven hier."

Sinds Donald Trump terugkeerde in het Witte Huis zijn zeker 150.000 mensen uitgezet naar Mexico. De Mexicaanse regering heeft vanaf het begin beloofd uitgezette Mexicanen op te zullen vangen, onder meer door ze werk te geven, maar in de praktijk komt daar weinig van terecht.

Waar sommige uitgezette mensen teruggaan naar hun geboortestreek, blijven anderen, zoals José Antonio, hangen aan de grens. Ze zijn vaak als kind naar de VS gegaan, hebben langer in de VS gewoond dan in Mexico. Mexico voelt voor hen als een vreemd land.

Geen werk

Volgens Hipolito Sedano, viceburgemeester van Nogales, is de grensstad niet berekend op de toestroom van uitgezette Mexicanen. "We zijn een kleine stad, die niet het vermogen heeft om veel mensen te ontvangen en werk te geven", geeft Sedano toe. "Eigenlijk moeten deze mensen door, naar waar ze geboren zijn, of naar steden als Mexico-Stad. Maar dat is niet makkelijk."

Het steeds strengere grensbeleid heeft er volgens Sedano ook voor gezorgd dat steeds minder Mexicanen, die voorheen spullen gingen kopen in de VS, nog oversteken. Familiebezoeken zijn ook niet langer mogelijk, zegt hij. Een warm welkom is het sowieso niet voor wie de grens met Amerika passeert.

Naast de gewone grenspolitie zijn nu ook troepen van ICE, de immigratiedienst die onder Trump geen verantwoording meer lijkt te hoeven afleggen, geposteerd bij de belangrijkste grenspost in de stad. De winkelstraat aan de noordkant van de Morley-poort, vernoemd naar de ingenieur die hier eind 19de eeuw het fundament legde voor de spoorlijn die Amerika verbindt met Mexico, is uitgestorven. 'Te Huur', staat er op grote plakkaten, opgehangen aan de verlaten winkelpuien.

"Het wordt elk jaar strenger", zegt een Mexicaans-Amerikaanse vrouw uit Phoenix. Ze was van plan naar familie in Hermosillo te gaan, een paar uur rijden vanaf de grens. "Elke keer neemt de wachttijd toe, het kost uren, beide kanten op. Vroeger waren er geen rijen en kon je zonder problemen oversteken."

Zonder Mexicanen geen Nogales, weet ook César Martínez (84). Hij werd geboren aan de Mexicaanse kant van de grens. Hij wijst naar de heuvel achter het hoog opgetrokken grenshek. Lange tijd had hij een restaurant. "Nu ben ik met pensioen", vertelt hij. "Er was niet veel meer te doen. De handel ligt volledig stil."

"Als ze echt willen komen, zullen ze echt wel een manier vinden om er overheen te springen", zegt Francisco, hij is op bezoek uit een nabijgelegen stadje aan de Amerikaanse kant van de grens. Wat hij van Trumps grensbeleid vindt? "Hij probeert het op de goede manier te doen, denk ik", zegt hij. "Maar het is behoorlijk moeilijk, en waarschijnlijk gaat hij nu te ver."

Het zou hét voorbeeld moeten zijn van een krachtige militaire samenwerking in Europa: het Future Combat Air System (FCAS), een nieuw gevechtsvliegtuig van Duits-Frans-Spaanse makelij dat Europa onafhankelijker moet maken van de Verenigde Staten. "Een revolutie", zei de Franse president Macron nog bij de start van het project in 2017.

Negen jaar later hangt het ambitieuze project aan een zijden draadje. Het lijkt te stranden in onderlinge belangenverschillen, zowel tussen de fabrikanten als tussen de Duitse en Franse overheid.

"Het project is zo goed als dood", zegt Jacob Ross, die voor de German Council on Foreign Relations in Parijs onderzoek doet naar de Frans-Duitse relaties en veiligheid. De deadline voor de beslissing om daadwerkelijk te gaan bouwen is al twee keer verschoven. Mogelijk wordt deze week duidelijk of het doek daadwerkelijk valt voor het gevechtsvliegtuig van de toekomst.

Wat is FCAS?

De bedoeling van FCAS is om de huidige generatie Franse en Duitse gevechtsvliegtuigen te vervangen. Het zou efficiënter zijn als de Europese landen meer samenwerken, in plaats van elk afzonderlijk een systeem te ontwikkelen.

Nieuw is naast het gevechtsvliegtuig zelf ook de 'combat cloud', die alle onderdelen en informatiesystemen met elkaar verbindt, en een zwerm al dan niet bewapende drones die het vliegtuig kunnen begeleiden.

Ross: "Daar is een dringende behoefte aan in Europa, niet alleen voor Frankrijk en Duitsland, maar ook voor Nederland. Dat we een manier vinden om onze strijdkrachten te laten communiceren, zonder gebruik te maken van door de Amerikanen gebouwde satellieten, zoals Starlink."

Nadat de Franse vliegtuigbouwers Dassault en het Duitse Airbus voor het project hadden getekend, haakte ook het Spaanse bedrijf Indra aan. Het doel was aanvankelijk om de nieuwe gevechtsvliegtuigen in 2040 in de lucht te hebben, een eerste testmodel stond gepland voor 2027. Dat is sowieso niet meer haalbaar, want er is nog geen nagel geslagen.

Waarom het niet botert

De eerste scheuren in het project ontstonden toen duidelijk werd dat Dassault en Airbus worstelden met de onderlinge werkverdeling. Dassault, dat de leiding heeft over de bouw, zou weigeren om belangrijke keuzes met Airbus te overleggen.

De frustraties lijken wederzijds. "Achter gesloten deuren klinkt het in Berlijn vaak dat Frankrijk vooral wil dat Duitsland voor het vliegtuig betaalt, terwijl de Fransen de indruk hebben dat Duitsland hun intellectueel eigendom en marktaandeel wil afpakken", stelt defensieanalist Ulrike Franke.

Technische verschillen

Ook lopen de visies van Duitsland en Frankrijk op belangrijke punten uiteen. De Fransen, aldus bondskanselier Friedrich Merz vorige week in een podcastinterview, willen "een vliegtuig dat in staat is atoomwapens te dragen en dat vanaf een vliegdekschip kan opereren. Dat is niet wat het Duitse leger op dit moment nodig heeft."

Daarin zit een wezenlijk verschil met 2017, zegt Ross. Kort na de Brexit en de eerste verkiezing van Trump leek een gezamenlijk gevechtsvliegtuig het ideale symbool van Europese militaire samenwerking, maar in Duitsland was niet goed nagedacht over wat de eigen luchtmacht nodig had.

Dat veranderde in 2022, het jaar van de Russische inval in Oekraïne, zegt Ross: "De Bundeswehr was eigenlijk niet echt operationeel, maar inmiddels is Duitsland zich aan het klaarmaken voor een confrontatie met Rusland."

Het kantoor van de Franse president noemt het "onbegrijpelijk dat industriële meningsverschillen niet overwonnen kunnen worden, terwijl wij juist gezamenlijk eenheid en slagkracht moeten tonen".

Wat nu?

Ondertussen klinken er in Duitsland veel fundamentelere vragen. "Als we concluderen dat we zo'n bemand gevechtsvliegtuig nodig hebben, dan moeten we bekijken wie dat met ons wil bouwen", opperde bondskanselier Merz. "Er zijn in Europa nog anderen die interesse hebben om met ons te spreken."

Daarmee doelt hij bijvoorbeeld op het Global Combat Air Programme (GCAP) waarin Italië, het Verenigd Koninkrijk en Japan aan een eigen gevechtsvliegtuig werken. Ook het Zweedse Saab staat open voor gesprekken.

In Duitsland pleiten de luchtvaartbranche en de vakbond ondertussen voor een opsplitsing van FCAS: een deel dat aan de Franse eisen voldoet en een ander deel voor de Duitse eisen.

Airbus staat daarvoor open. "De impasse rond één enkel type mag niet de hele toekomst in gevaar brengen van deze Europese hightechcapaciteit die onze collectieve afschrikking zal versterken", aldus een woordvoerder. "Als onze klanten ons daartoe opdracht geven, zouden wij een oplossing met twee gevechtsvliegtuigen ondersteunen."

De Zwitserse overheid gaat alle slachtoffers van de nieuwjaarsbrand in skidorp Crans-Montana omgerekend bijna 55.000 euro betalen. In het geval van de mensen die bij de brand om het leven kwamen, gaat het geld naar hun nabestaanden.

Het geld is een blijk van medeleven, zei de Zwitserse minister van Justitie op een persconferentie. Het is bedoeld om de eerste financiële klappen op te vangen. Bovendien wordt dit geld "zonder ingewikkelde administratieve procedures" uitgekeerd.

In totaal is er zo'n 8,5 miljoen euro beschikbaar voor "de 156 personen die het zwaarst door de brand zijn getroffen". Het kanton Wallis, waar het dorp Crans-Montana ligt, had al bijna 11 miljoen euro toegezegd aan een stichting die de slachtoffers gaat ondersteunen.

Na de nieuwjaarsbrand werd duidelijk dat de bestaande ondersteuningsregelingen voor incidenten in Zwitserland niet ingericht zijn op grootschalige rampen, maar meer op individuele gevallen. Daarom komt de regering nu met een pakket aan maatregelen, waar de schadevergoedingen onderdeel van zijn. Het parlement moet er volgende week nog over stemmen, maar daarbij worden geen problemen verwacht.

Nog 58 mensen in ziekenhuis

Bij de fatale brand in het café tijdens de nieuwjaarsnacht kwamen 41 mensen om het leven en 115 anderen raakten gewond. Van hen liggen er nog altijd 58 in het ziekenhuis. De brand ontstond toen licht ontvlambare geluidswerende matten aan het plafond in aanraking kwamen met siervuurwerk in flessen. Het vuur verspreidde zich razendsnel en veel cafébezoekers konden niet wegkomen.

Er loopt een strafrechtelijk onderzoek naar de uitbater van het café en zijn vrouw. Ze worden vervolgd voor dood door schuld. Gebleken is dat de brandveiligheid in het café al jaren niet was gecontroleerd.