KLM doet de cateringservice definitief de deur uit. Het onderdeel dat de maaltijden verzorgt op de vluchten van KLM wordt overgenomen door de Zwitserse luchtvaartcateraar Gategroup. Het met hoge kosten kwakkelende KLM kondigde eind 2024 al aan te kijken naar de toekomst van de eigen cateringdienst.
Gategroup wordt nu voor 75 procent eigenaar van KLM Catering Services. KLM blijft zelf nog voor 25 procent eigenaar en ook "nauw betrokken bij de service". "We behouden zo de kwaliteit en service die onze passagiers van KLM verwachten", aldus financieel directeur Bas Brouns vanmorgen in een persbericht van KLM.
Met de verkoop zou de cateringdienst van de KLM-vluchten goedkoper moeten worden. Het Zwitserse Gategroup is actief in meer dan zestig landen. In 2017 nam het al de cateringdochter van Air France over. Ook doet het de catering voor het Duitse Lufthansa.
Medewerkers van KLM Catering Services hoeven niet te vrezen voor hun baan, benadrukken KLM en Gategroup. Bij het bedrijf werken meer dan 1300 mensen, die dagelijks meer dan 55.000 maaltijden voor zo'n 350 vluchten van KLM en andere luchtvaartmaatschappijen verzorgen. De ondernemingsraden van zowel KLM als KLM Catering Services moeten nog advies geven over de verkoop.
Meer middelbare scholieren doen dit jaar eindexamen in het vak Fries. Het gaat om 200 leerlingen, terwijl het er vorig jaar minder dan 150 waren. Dat meldt onderwijsorganisatie Cedin.
Dit jaar boden meer scholen het vak aan, laat de organisatie weten. Vorig jaar kon je op tien scholen kiezen voor een eindexamen Fries, dit jaar op veertien.
Logisch dus dat er meer examenkandidaten zijn, vindt docent Tjeerd Kooistra. "Er was altijd een soort patstelling tussen aanbod en interesse", zegt hij tegen Omrop Fryslân. "Interesse was er altijd wel, maar als je school het vak niet aanbiedt, valt het simpelweg niet te kiezen."
Alle Friese kinderenEerder dit jaar besloten de Provinciale Staten unaniem dat alle kinderen die in Friesland op school zitten, Fries moeten leren. Daar gelden bepaalde kerndoelen voor: leerlingen moeten de taal gebruiken en ook bewust deelnemen aan de Friese cultuur.
Per 1 augustus gaan de doelen in, maar scholen krijgen tot 2030 om ze een plek te geven in het programma. In datzelfde jaar moet ook elke middelbare scholier in de provincie de mogelijkheid hebben om eindexamen te doen in het Fries.
Het is het gevolg van het 'Taalplan Frysk'. Dat is een project van de provincie met als doel de Friese taal te behouden. In 2024 trok toenmalig minister van Binnenlandse Zaken Hugo de Jonge zo'n 18 miljoen euro uit om vijf jaar lang de Friese taal te bevorderen. Zo worden verkeersborden in de provincie vanaf dit jaar tweetalig, op een bord met 'fietspad' komt dan bijvoorbeeld ook het Friese 'fytspaad' te staan.
Het plan lijkt tot nu toe te werken, want het aantal leerlingen neemt dus toe, maar volgens docent Kooistra ligt er nog wel een moeilijkheid op de loer: het gebrek aan gekwalificeerde docenten. "Als de vraag nog verder stijgt, zijn die nodig."
Begin dit jaar heeft de provincie een campagne gelanceerd om meer docenten te krijgen. Die heet 'Jou Frysk omdatst joust om it Frysk' (geef Fries omdat je geeft om het Fries).
De kans is groot dat Unilever de voedingsmiddelendivisie onderbrengt in een nieuw bedrijf. Dit wordt opgericht met de Amerikaanse specerijenproducent McCormick & Company. Mogelijk komt de deal vandaag al rond, zo bevestigt Unilever vanmorgen in een bericht aan aandeelhouders.
Unilever reageert daarmee op een artikel in de Amerikaanse zakenkrant The Wall Street Journal. Die krant meldde dat Unilever een nieuw voedingsmiddelenbedrijf opricht. Daarin fuseert Unilever zijn eigen voedseldivisie met die van McCormick.
Aandeelhouders van Unilever zouden ongeveer 15,7 miljard dollar onderling mogen verdelen of aandelen in het nieuwe bedrijf krijgen. Bij elkaar kunnen Unilever-aandeelhouders voor 65 procent eigenaar worden van het nieuwe concern.
IJsUnilever meldt dat het "in vergaande gesprekken is" met McCormick en dat het mogelijk is dat er vandaag een deal komt. Helemaal zeker is dat nog niet, benadrukt het verzorgings- en voedingsmiddelenproducent.
Eind vorig jaar splitste Unilever al zijn ijsdivisie af via een beursgang. Aandeelhouders van Unilever kregen toen aandelen in het tot The Magnum Ice Cream Company omgedoopte bedrijf.
Michael Rousseau, de topman van luchtvaartmaatschappij Air Canada, heeft aangekondigd aan het eind van dit jaar te vertrekken. Hij doet dat vanwege ophef over een condoleancebericht na een vliegtuigcrash in New York. Het bericht las hij bijna volledig voor in het Engels, niet in het Frans.
Canada is tweetalig: behalve Engels spreekt voornamelijk het oostelijke deel van het land Frans. Dat komt neer op ongeveer een vijfde van de inwoners. In zijn videoboodschap sprak Rousseau welgeteld twee woorden Frans: bonjour aan het begin en merci aan het eind.
KritiekPremier Carney betichtte hem van gebrek aan medeleven met de Franstalige slachtoffers van het vliegtuigongeluk. De premier van de Franstalige provincie Québec noemde het respectloos: "Als hij geen Frans spreekt, moet hij opstappen."
Rousseau bood later zijn excuses aan voor zijn gebrekkige Frans in een schriftelijke verklaring die zowel in het Engels als in het Frans werd gepubliceerd. "Ik blijf mijn best doen om mijn Frans te verbeteren."
Engels en Frans verplichtHoewel Air Canada een privaat bedrijf is, valt het als nationale luchtvaartmaatschappij onder de Official Languages Act. In die wet staat dat communicatie met het publiek in de twee officiële talen van het land moet: Engels en Frans. Beide piloten spraken ook Frans met elkaar. Air Canada verplicht zijn werknemers ook om zowel Engels als Frans te spreken.
Rousseau woont al jarenlang in de Franstalige stad Montréal, waar ook het hoofdkantoor van Air Canada gevestigd is. De topman zegt dat hij nooit de tijd heeft gehad om Frans te leren. Rousseau is opgeroepen om later dit jaar in het parlement uitleg te komen geven over zijn gebrekkige Frans.
Bij het ongeluk in New York begin vorige week botste een vliegtuig op een brandweervoertuig. Beide piloten kwamen daarbij om het leven. Tientallen mensen raakten gewond
De inflatie loopt deze maand weer op. Uit de eerste berekening van het Centraal Bureau voor de Statistiek blijkt dat de inflatie in de maand maart is gestegen naar 2,7 procent.
Dat betekent dat de kosten voor het dagelijks leven 2,7 procent hoger liggen dan een jaar geleden. In de afgelopen maanden leek de inflatie richting de 2 procent te zakken, wat door economen vaak als een acceptabel niveau wordt gezien. Nu loopt het prijspeil dus toch weer op.
Met name de prijzen aan de pomp leiden tot de oplopende inflatie. Sinds Amerika en Israël de bombardementen op Iran zijn gestart, loopt de olieprijs hard op. Een hoge olieprijs per vat leidt tot een hogere prijs voor benzine en diesel.
AanhoudendDe verwachting is dat in de komende maanden ook andere zaken in prijs zullen stijgen, zoals vakantievluchten en bepaalde voedingsmiddelen. Ook stoken op gas zal weer duurder worden, maar dat merken vooral de huishoudens die een nieuw energiecontract moeten afsluiten of een variabel contract hebben.
Met het nieuwe cijfer lijkt de inflatie terug van nooit helemaal weggeweest. In 2022, toen Rusland Oekraïne binnenviel, werd het leven in Nederland ook snel duurder. Toen drukte met name de hoge prijs van gas op de energierekening.
Daarnaast werkt de inflatie nog altijd door in andere producten. Zo is de Nederlandse consument meer gaan betalen voor producten omdat dure grondstoffen, verpakkingen en hoge lonen worden doorberekend door bedrijven.
Er worden vaker meldingen gedaan van geweldsincidenten waarbij het schenden van wat plegers de familie-eer noemen het motief is. Dat blijkt uit een jaarlijks rapport van een expertisecentrum binnen de politie. In 2025 werden er 757 gevallen gemeld, een jaar eerder waren dat nog 673 gevallen.
Volgens het rapport van het Landelijk Expertise Centrum Eergerelateerd Geweld (LEC ECG) speelde een derde van de gemelde zaken zich af binnen de Syrische gemeenschap (34 procent). Dat is een forse stijging ten opzichte van tien jaar geleden: in 2016 waren er 37 meldingen van zaken waarbij mensen met een Syrische afkomst betrokken waren, vorig jaar waren dat er 257. Daarnaast kreeg het centrum vaak meldingen over gezinnen met een Turkse of Marokkaanse achtergrond, respectievelijk 15 en 11 procent.
Het centrum houdt niet bij of het om meldingen van incidenten tegen mannen of vrouwen gaat, maar volgens Wilfred Janmaat, chef van het expertisecentrum, gaat het in de meeste gevallen om vrouwelijke slachtoffers "hoewel er ook mannelijke slachtoffers zijn".
NieuwkomersVolgens het expertisecentrum komen de zaken met name voor bij asielzoekers die nog niet zo lang in Nederland zijn. Die nemen volgens het centrum normen en waarden mee uit het Midden-Oosten waarin familie-eer een rol speelt. Dat kan volgens het centrum worden versterkt door trauma's van oorlog.
Dat het aantal meldingen toeneemt, betekent mogelijk dat geweld daadwerkelijk vaker voorkomt. Maar dat is niet per definitie zo. Het kan ook komen doordat er meer aandacht is voor deze vorm van geweld, of dat mensen eerder signalen herkennen.
De meest voorkomende vormen van eergerelateerd geweld zijn bedreiging en mishandeling. Andere zaken kunnen bijvoorbeeld te maken hebben met dwang, stalking of verkrachting.
Het expertisecentrum helpt de politie met zaken waarin de familie-eer een rol speelt. Het wordt veelal ingeschakeld door regionale eenheden van de politie, maar ook door onder meer de IND en het Landelijk Knooppunt Huwelijksdwang en Achterlating (LKHA). In het jaarlijks rapport neemt het expertisecentrum alle meldingen mee die het heeft gekregen. Of die meldingen allemaal tot rechtszaken hebben geleid en hoe vaak het tot een veroordeling is gekomen, houdt het centrum niet bij.
Positie van vrouwenOm het geweld aan te pakken en mensen uit andere culturen te helpen, wordt er nu extra informatie verschaft bij de inburgering. Er wordt aan asielzoekers geleerd dat in Nederland anders wordt gekeken naar de positie van vrouwen dan in sommige andere landen.
Het aantal dodelijke slachtoffers van eergerelateerd geweld is de afgelopen jaren wel afgenomen. In 2024 telde het expertisecentrum vijf moorden of gevallen van doodslag door eergerelateerd geweld. Vier van de slachtoffers waren vrouwen. Een van de slachtoffers was minderjarig. "Hoewel de moordcijfers dalen, is er tegelijkertijd veel aandacht voor femicide", meldt het rapport. "Dat is terecht, want vrouwen lopen met name risico in intieme en familiaire relaties."
Mannen en vrouwenTegelijkertijd zitten er onder de meldingen ook veel mannelijke dodelijke slachtoffers. Tussen 2013 en 2024 telde het centrum in totaal 121 doden. Van die slachtoffers waren er 66 man en 55 vrouw. "Hoewel het beeld vaak is dat vooral vrouwen slachtoffer worden van geweld uit naam van de familie-eer, blijkt uit de literatuur dat er tal van redenen zijn waarom mannen ook slachtoffer kunnen worden", schreef het centrum vorig jaar in het wetenschappelijk tijdschrift Jusitiële verkenningen.
"Een belangrijke reden is dat mannen soms worden gestraft omdat ze weigeren deel te nemen aan gewelddadige eerherstelacties, zoals het straffen van vrouwen." Ook meldde het expertisecentrum dat mannen slachtoffer kunnen worden als zij zich verzetten tegen genderrollen en verwachtingen binnen hun familie. "Bijvoorbeeld door een relatie aan te gaan met iemand die de familie niet goedkeurt, een buitenechtelijke relatie aan te gaan of zonder goedkeuring van de familie te willen scheiden."
Ook seksuele geaardheid kan een rol spelen omdat homoseksualiteit als een schending van de familie-eer wordt gezien, meldt het expertisecentrum. Uit de jaarverslagen van het centrum kan echter niet worden achterhaald wat de exacte aanleiding is van gebruik van dodelijk geweld tegen mannen en vrouwen.
Ryan uit JoureEen van de bekendste zaken van de afgelopen jaren is die van Ryan uit Joure. De jonge vrouw van 18 jaar werd door haar broers vermoord, in opdracht van hun vader.
Ryan is volgens de rechtbank "op gruwelijke wijze" om het leven gebracht. Het lichaam van Ryan werd op 28 mei 2024 gevonden in een moeras bij de Oostvaardersplassen. Er werd 18 meter ducttape gebruikt om Ryan vast te binden, waarna ze levend het water in werd gegooid.
De vader, Khaled al N., werd veroordeeld tot dertig jaar gevangenisstraf. Hij vluchtte naar Syrië. Ryans broers, Mohamed (23) en Muhanad (25), moeten twintig jaar de gevangenis in voor het medeplegen van de moord.
De rechtbank noemde de dood van Ryan "een tragisch dieptepunt van een familiegeschiedenis waarin onderdrukking van vrouwen de rode draad vormde". De rechtbank meldde ook dat de zaak "een forse eergerelateerde component heeft" en dat daarnaast "de typering femicide op deze moord kan worden gelegd".
Goedemorgen! Het gerechtshof in Amsterdam doet uitspraak in de strafzaak tegen Richard R, die volgens de rechtbank samenwerkte met Taghi. En Amsterdam staat stil bij 25 jaar homohuwelijk.
Eerst het weer: Vandaag wisselen zon en wolken elkaar af. Vooral in het oosten is kans op een bui. Het wordt 9 tot 11 graden en de wind komt uit het noordwesten.
Ga je vandaag op pad? Hier vind je het overzicht van de files en wegwerkzaamheden en hier de situatie op het spoor.
Wat kan je vandaag verwachten? Dit is er vannacht gebeurd:De gemeenteraadsverkiezingen in Gorinchem moeten over. Een nipte meerderheid binnen de gemeenteraad heeft dat besloten vanwege sterke signalen van verkiezingsfraude. Volgens burgemeester Melissant van Gorinchem zijn mensen onder druk gezet om een volmacht te geven.
Ander nieuws uit de nacht: En dan nog even dit:Zangeres Céline Dion heeft op haar 58ste verjaardag een nieuwe reeks concerten aangekondigd in Parijs, vanaf september. De aankondiging volgt op dagen vol speculatie over een comeback van Dion.
De zangeres verwijderde al haar foto's van haar Instagramprofiel en op reclameborden in de Franse stad waren songtitels te zien van Dion.
De Canadese zangeres zegde in 2023 haar geplande wereldtournee af vanwege gezondheidsproblemen. Ze lijdt aan een zeldzame neurologische aandoening, die onder meer stijve ledematen, pijnlijke spierkrampen en spasmen veroorzaakt.
Fijne dag!
Het is de verzwakte bultrug gelukt om los te komen uit het ondiepe water bij de Duitse stad Wismar. Het zoogdier was zaterdag voor de derde keer gestrand voor de kust. Aanvankelijk leek het gisteren niet te lukken om weg te komen, zo schrijven Duitse media, maar in de avond is het dier toch weggezwommen.
Reddingswerkers hebben de ruim 13 meter lange walvis met behulp van geluidsignalen op gang gebracht. Aanvankelijk zwom hij de verkeerde kant op: naar de haven. Vervolgens ging het dier alsnog richting open zee. Later op de avond is de bultrug ondergedoken en niet meer gezien.
"De bultrug vecht, maar hij is verzwakt", zei milieuminister Till Backhaus van deelstaat Mecklenburg-Voorpommeren. Het dier heeft nog een lange weg te gaan tot de Noordzee en vervolgens de Atlantische Oceaan. De Oostzee is op veel plekken te ondiep voor bultruggen, die hier zelden worden gezien.
Publiek weggestuurdHet mannetje had zichzelf in korte tijd drie keer vastgezwommen voor de Duitse kust. De baai waar hij afgelopen weekend vastzat was afgesloten voor publiek. De waterpolitie stuurde mensen weg die naar de bultrug wilden varen.
Het grote dier was begin vorige week gestrand op een zandbank in de Duitse deelstaat Sleeswijk-Holstein. Een paar dagen later slaagde het dier erin het ondiepe water te verlaten, nadat hulpverleners een geul hadden gegraven.
In het westen van Haïti hebben bendes opnieuw een bloedige aanval uitgevoerd. Volgens een mensenrechtenorganisatie zijn er ruim 70 mensen gedood. Dat zijn er fors meer dan de zestien dodelijke slachtoffers die er volgens een eerste schatting van de politie waren gevallen.
De aanval in de regio Artibonite begon volgens ooggetuigen zondagmorgen vroeg en duurde zo'n 24 uur. Gewapende mannen stormden dorpen binnen en staken huizen in brand.
Défenseurs Plus, een lokale mensenrechtenorganisatie, zegt dat zo'n 6000 mensen op de vlucht zijn geslagen vanwege het bloedbad. "De regering vertoont een verwerpelijke passiviteit, wat neerkomt op medeplichtigheid", stelt de groep in een verklaring over de aanval in Artibonite.
Een woordvoerder van VN-chef Guterres roept op tot een grondig onderzoek. Volgens de woordvoerder zijn er bij de aanval naar schatting tussen de tien en tachtig mensen gedood.
Hoofdstad deels onder controleEen internationale VN-troepenmacht helpt het Haïtiaanse leger bij de poging om de orde in het land te herstellen. De hoofdstad is inmiddels grotendeels onder controle gebracht, maar verspreid over het land zijn nog altijd honderden bendes actief. Er zijn nog geen grote bendeleiders opgepakt.
Sinds 2021 zijn ruim 20.000 doden gemeld in Haïti door bendegeweld. Ruim een miljoen burgers zijn op de vlucht geslagen voor het geweld.
De gemeenteraadsverkiezingen in Gorinchem moeten over. Een nipte meerderheid binnen de gemeenteraad heeft dat besloten vanwege sterke signalen van verkiezingsfraude. De beladen vergadering duurde tot na middernacht. Het komt zelden voor in Nederland dat een gemeente besluit tot herstemming.
Nu duidelijk is dat Gorinchem opnieuw gaat stemmen, moeten er volgens de kieswet binnen dertig dagen nieuwe verkiezingen worden gehouden. Wanneer dat zal zijn moet nog worden vastgesteld, liet de burgemeester weten.
De twijfels over het verloop van de stembusgang rezen al meteen na de verkiezingen van 18 maart. Zo zou bij een stembureau een kandidaat op de kieslijst vijf keer zijn langsgekomen, telkens samen met een of twee personen. Die stemmers hadden meerdere volmachten bij zich waarmee ze stemmen uitbrachten.
Burgemeester Reinie Melissant van Gorinchem deed donderdag aangifte van meerdere vormen van verkiezingsfraude. Het lijkt om strafbare feiten te gaan, bleek uit een eerste onderzoek. Volgens de burgemeester zijn mensen onder druk gezet om een volmacht te geven.
OnenigheidVoorafgaand aan het debat in de gemeenteraad noemde Melissant de vraag of de verkiezingen over zouden moeten een complex besluit. "Misschien wel het lastigste besluit uit uw hele raadsperiode", zei ze tegen de raadsleden.
De negen partijen in de Gorinchemse raad dachten er verschillend over. De lokale partij Stadsbelang maakte zich er hard voor de verkiezingen in de gemeente helemaal over te doen, zei raadslid Johan Klein. "Wij willen niet een raad installeren zonder een zuiver mandaat. Er liggen al vier aangiftes van strafbare feiten. Wij willen gaan voor een volledige herstemming." Ook de VVD, die sprak van een "bijna onmenselijk besluit" dacht er zo over, evenals ChristenUnie-SGP en de SP.
D66 was juist tegen een nieuwe gang naar de stembus. Fractievoorzitter Ilhan Tekir suggereerde dat zoiets een schijnoplossing zou zijn. "Is het wenselijk om op basis van vermoedens de hele verkiezing over te doen?", vroeg hij zich af. Ook het CDA was tegen een volledige herstemming, zei raadslid Joost van der Geest.
Verslaggever Jeroen Gortworst vanuit Gorinchem:"Het was druk in het stadhuis van Gorinchem. Tientallen inwoners keken in een zaal naast de raadszaal via een scherm naar de raadsvergadering, die vele uren duurde. Ook was er veel pers aanwezig. Ik denk dat de gemeente nog nooit zo veel journalisten tegelijkertijd over de vloer heeft gehad. Maar er hing ook nogal wat van af voor Gorinchem.
Tijdens een schorsing zaten de raadsleden heel druk in de kamertjes van het stadhuis te praten. Die schorsing duurde ook onverwachts langer dan de geplande 40 minuten."
Volgens Democraten Gorinchem riskeert de gemeente door een mogelijk lagere opkomst en onder invloed "van alles wat nu gebeurd is" een "vertekening" van de verkiezingen van 18 maart.
Hij verwees ook naar het corruptieonderzoek naar het Haagse raadslid Richard de Mos. "Na vijf jaar kwam er vrijspraak." Mede omdat er nog veel onduidelijk is, noemde hij een herstemming kwalijker dan het accepteren van de verkiezingsuitslag. In een gedeeltelijke herstemming zou de partij zich mogelijk wel kunnen vinden.
De partij Gorcum Actief bepleitte een gedeeltelijke herstemming bij stembureaus met 15 procent of meer volmachten, maar dat zagen zowel voor- als tegenstanders van een volledige herstemming niet zitten.
Burgemeester roept op tot verandering systeemOm nieuwe problemen met volmachten te voorkomen, willen de gemeente het stemmen voor mensen die minder mobiel zijn bij nieuwe verkiezingen beter faciliteren, en hen eventueel naar de stembureaus laten brengen.
Melissant riep ook op tot veranderingen aan het volmachtsysteem in Nederland. "Het stemmen per volmacht maakt stemmen toegankelijk maar ook fraudegevoelig. Wat er de afgelopen week in Gorinchem is gebeurd wens ik geen enkele gemeente toe. Vandaar een oproep voor een volmachtsysteem dat niet fraudegevoelig is."
In Someren zijn drie loodsen uitgebrand op een industrieterrein. Na middernacht werd het vuur onder controle gebracht, maar het nablussen ging door. Er waren explosies te horen, schrijft Omroep Brabant. Vermoedelijk waren dat gasflessen en autobanden.
Er vielen geen gewonden. Toen de brand gisteravond rond 21.30 uur uitbrak was niemand meer aanwezig in de gebouwen, laat een woordvoerder van de veiligheidsregio weten. "Gelukkig maar, want de brand ontwikkelde zich zo snel dat dat niet goed was afgelopen."
De brand veroorzaakte veel rook, die richting het centrum van Someren trok. De veiligheidsregio adviseerde mensen om ramen en deuren dicht te houden en ventilatiesystemen uit te zetten.
GraafmachinesHet getroffen bedrijf heet Raijmakers. In de loods staan onder meer bouwvoertuigen, vrachtwagens en graafmachines. De oorzaak van het vuur is nog niet bekend.
De brandweer probeerde te voorkomen dat het vuur oversloeg naar andere gebouwen. Aan de overkant van de straat staan drie boerderijen met rieten dak, vertelt de woordvoerder. "Daar vielen ook branddeeltjes op. Collega's hebben hard gewerkt om die woningen te behouden." Zo werden de rieten daken uit voorzorg natgespoten.
Nederland moet bepalen hoeveel extra sterfgevallen en schade door klimaatverandering acceptabel zijn, en wie we in welke mate beschermen. Die aanbeveling doet het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL). Volledige bescherming tegen alle klimaatrisico's is niet mogelijk, dus moet er worden gekozen wie er optimaal worden beschermd. Krijgen de kwetsbaren voorrang, of toch liever de natuur of economische sectoren zoals de landbouw?
Duidelijk is volgens het PBL dat Nederland onvoldoende is voorbereid op de gevolgen van de opwarming van de aarde. Daarom roept het planbureau de overheid en samenleving op om na te denken over "fundamentele keuzes". Die gaan onder meer over de mate van bescherming die gewenst is, bijvoorbeeld tegen extreme hitte of hevige neerslag.
Zo zullen er naar verwachting meer ziekenhuisopnames zijn en meer sterfgevallen door hogere temperaturen. Het PBL roept op om na te denken over hoeveel extra opnames en doden 'acceptabel' zijn. Datzelfde geldt voor schade door extreme neerslag. Die zal in de toekomst toenemen, maar het is nu nog onduidelijk hoeveel schade de overheid en de samenleving acceptabel vinden.
Het idee achter dit soort "fundamentele keuzes" is dat de effectiviteit van klimaatbeleid pas te bepalen is wanneer duidelijk is welk doel het beleid heeft.
Dringend keuzes maken"Aanpassen aan klimaatverandering is onvermijdelijk", zegt PBL-directeur Marko Hekkert. "De vraag is of we nu de keuzes maken om ons land ook in een warmer, droger en natter klimaat leefbaar, rechtvaardig en veerkrachtig te houden."
Het PBL-rapport sluit aan bij tal van adviezen die het kabinet al ontving. Die luidden veelal dat de overheid dringend keuzes moet maken, bijvoorbeeld over hoeveel verzilting acceptabel is in een veranderend klimaat en welke eisen er moeten zijn voor woningbouw. Recent werd het kabinet nog geadviseerd om de regie te nemen bij de voorbereidingen op extreme regen, omdat dit nu nog te vrijblijvend gaat.
OngelijkheidEen andere keuze die volgens het PBL gemaakt moet worden, gaat over ongelijkheid. Zo zijn de gevolgen van klimaatverandering in sommige delen van Nederland meer te merken dan in andere delen. Steden zijn bijvoorbeeld vaak warmer, delen van het land zijn kwetsbaarder voor wateroverlast, en mensen met lagere inkomens in stadswijken kunnen niet altijd zelf maatregelen treffen.
In droge perioden speelt dit ook bij de verdeling van water. Er zijn volgens het PBL vaker keuzes nodig over wie bij droogte voorrang krijgt bij de verdeling daarvan.
Klimaatrisico'sOm keuzes te kunnen maken, heeft het PBL onder meer de Nederlandse klimaatrisico's tot 2050 in kaart gebracht. Denk aan het risico op natuurbranden, risico's voor de waterbeschikbaarheid en risico's voor huizen in een veranderend klimaat.
Per categorie wordt aangegeven hoe groot die risico's zijn: hoeveel het kan kosten, hoeveel mensen erdoor getroffen kunnen worden, hoe vaak ze voorkomen, en of de schade onomkeerbaar is.
Daarbij zijn drie manieren onderzocht waarop Nederland kan omgaan met klimaatrisico's. Als eerste kan Nederland het huidige beleid voortzetten en dus geen ingrijpende nieuwe keuzes maken.
In dat geval blijven de klimaatrisico's fors, stelt het PBL vast:
Daarnaast beschrijft het PBL de mogelijkheid om beleid te 'intensiveren', dus technische maatregelen te treffen, zoals hittestress tegengaan met airco's en zonwering, en bijvoorbeeld waterverspilling tegengaan in de landbouw.
Deze maatregelen kunnen volgens het PBL op korte termijn verlichting bieden, maar het is de vraag of ze op lange termijn voldoende zijn.
Bij 'intensiveren' zijn er verbeteringen te verwachten (rood is het verschil met het huidige beleid):
De derde richting die kan worden gekozen, noemt het PBL 'transformeren'. Dat wil zeggen dat er ruimtelijke ingrepen worden gedaan, bijvoorbeeld door meer groen en water te creëren in steden.
Deze aanpak leidt tot substantiële verbeteringen, bijvoorbeeld bij het tegengaan van droogte, maar kost ook veel tijd en geld. Bovendien vraagt het om een langetermijnstrategie van de overheid.
Bij 'transformeren' zijn er substantiële verbeteringen te zien:
Welke richting ook wordt gekozen - vaak zal een mix nodig zijn - het PBL adviseert om in ál het beleid klimaatverandering en de aanpassingen hieraan mee te nemen. Dat zou dus ook (meer) moeten gebeuren bij beleid dat raakt aan de woningbouw, de energietransitie en onderhoud aan de infrastructuur. Zonder het klimaat mee te wegen, kunnen de schade en de kosten daarvan aanzienlijk hoger uitvallen, waarschuwt het PBL.
Het planbureau adviseert verder om de weerbaarheid van de maatschappij te verhogen, met informatiecampagnes, waarschuwingssystemen en rampenplannen. Zo zijn mensen beter voorbereid op de vaker optredende overlast en schade.
Sinds de oorlog in het Midden-Oosten betalen we niet alleen meer aan de pomp; ook de prijs van brandstof voor vliegtuigen is meer dan verdubbeld. De prijs van kerosine verandert elke dag en dat voelen vooral de luchtvaartmaatschappijen, die hun tickets al hebben verhoogd. Als deze situatie van schaarste aanhoudt, is er straks dan nog voldoende brandstof in Europa om te kunnen vliegen?
Een groot deel van de kerosine komt uit het Midden-Oosten en die aanvoer is tot stilstand gekomen. Daarmee staat het aanbod extra onder druk, zeggen luchtvaartdeskundigen. "De prijsstijging is sterker dan aan de pomp, omdat er geen accijnzen worden geheven op kerosine", zegt ING-econoom Rico Luman. De aanvoer van kerosine is ook afhankelijk van de Straat van Hormuz, die nu is geblokkeerd. "Ongeveer 30 procent van wat in Europa wordt geleverd, komt uit de Golfregio", zegt Luman.
Nu de oorlogssituatie aanhoudt, kunnen de prijzen van vliegtickets mogelijk nog verder oplopen. "Op dit moment is de hele keten verstoord. De prijs van kerosine hangt niet alleen af van de ruwe olieprijs, maar ook van wat er later in de raffinageketen gebeurt", zegt luchtvaarteconoom Floris de Haan van de Erasmus Universiteit. Hij ziet dat maatschappijen afwachten wat de concurrentie doet met de prijzen.
Bij HeliCentre in Lelystad hebben ze juist niet afgewacht. Het bedrijf op vliegveld Lelystad verzorgt helikoptervluchten en leidt ook mensen op tot piloot. Om niet zonder kerosine te komen zitten of het risico te lopen op verdere prijsstijgingen, hebben ze een tankwagen van 30.000 liter kerosine besteld.
"Het is zo langzamerhand vloeibaar goud geworden", zegt Henry Hondebrink, die de helikopters voltankt. De directeur, Jeroen Peddemors, heeft zijn prijzen nog niet verhoogd, maar is dat wel van plan. "We zitten nu op bijna 3 euro voor een liter kerosine, normaal was dat tussen de 2,20 euro en 2,30 euro."
Fuel hedgingDe Haan ziet dat niet elke maatschappij op dezelfde manier wordt geraakt. "In de Golfregio worden ze het meest getroffen op het gebied van veiligheid, die hebben nu echt een probleem." Afhankelijk van de thuisbasis en het netwerk van luchtvaartmaatschappijen hebben ze meer of minder last van de situatie in de Golf. Ook hebben Europese luchtvaartmaatschappijen zich ingedekt met brandstofcontracten, door van tevoren de kerosineprijs vast te leggen, ook wel fuel hedging genoemd. Het is ook wel vergelijkbaar met het afsluiten van een vast energiecontract.
"Zo had Air France-KLM begin dit jaar 62 procent van de brandstofkosten afgedekt, dus niet volledig. Er is bijna geen luchtvaartmaatschappij die dat volledig doet", zegt Luman. De ING-econoom ziet dat er in Amerika niet wordt gehedged en daarom worden ze sneller blootgesteld aan de prijsbewegingen.
TekortenOnlangs zei de topman van Shell dat hij verwacht dat kerosine en diesel in Europa schaarser worden. Volgens Luman is daar nu nog geen sprake van: "Luchthavens hebben nog voldoende voorraad."
Dat komt doordat de luchthavens in Noordwest-Europa het voordeel hebben dat ze in de buurt zijn van raffinaderijen en grote kerosinevoorraden in de havens van Amsterdam, Rotterdam en Antwerpen, ook wel het ARA-gebied genoemd, legt Luman uit.
"Er liggen ook pijpleidingen van de havens naar Schiphol en de Duitse luchthaven Frankfurt. In de havens is ook nog een flinke buffervoorraad aanwezig bij opslagmaatschappijen zoals Vopak, die kan worden ingezet." Dus tekorten in Europa en op die luchthavens verwacht de econoom nog niet direct.
Veel mensen hebben al tickets voor de mei- en zomervakantie, maar boekingen voor het najaar en de winter kunnen wel duurder uitpakken, volgens Luman. "Zeker voor de langere afstanden waarop relatief veel brandstof wordt gebruikt en het aandeel in de kosten ook hoger ligt."
